Đây là một chủ đề được nhiều bạn trẻ tranh luận nhưng vẫn còn không ít câu hỏi chưa có lời giải đáp rõ ràng. Ranh giới giữa thực tập, thử việc và làm chính thức thường bị nhầm lẫn, khiến nhiều sinh viên và người mới ra trường dễ bị thiệt thòi về quyền lợi mà không hay biết. Để bảo vệ bản thân trước những thỏa thuận không công bằng, việc hiểu rõ từng vị trí công việc là điều cần thiết trước khi bước vào bất kỳ môi trường doanh nghiệp nào. Dưới đây là bốn hình thức phổ biến nhất mà người lao động, đặc biệt là sinh viên và người mới tốt nghiệp, cần nắm rõ.

1. Thực tập không lương để lấy tín chỉ. Đây là hình thức thực tập dành cho sinh viên tại bất kỳ doanh nghiệp nào liên quan đến chuyên ngành đang học, với mục đích chính là lấy tín chỉ để đủ điều kiện tốt nghiệp. Đối tượng áp dụng thường là sinh viên năm cuối, những người cần hoàn thành học phần thực tập theo yêu cầu của nhà trường. Vì tính chất công việc chủ yếu mang tính quan sát và học hỏi, nhóm này thường không được trả lương do chưa đảm nhận những nhiệm vụ quan trọng trong doanh nghiệp. Nhiều bạn còn ví von công việc của mình trong giai đoạn này không khác gì gõ bàn phím, pha cà phê hay đứng máy photocopy.

2. Thực tập có lương hoặc không lương để tích lũy kinh nghiệm. Khác với nhóm lấy tín chỉ, hình thức này thường dành cho người mới tốt nghiệp, cần một môi trường thực tế để học hỏi kinh nghiệm trước khi chính thức bước vào thị trường lao động. Thời gian làm việc có thể linh hoạt, từ vài ngày trong tuần cho đến làm nguyên tuần, với thời hạn thực tập kéo dài khoảng một đến vài tháng. Dù phần lớn không có lương, người thực tập vẫn thường được doanh nghiệp hỗ trợ một khoản phụ cấp nhỏ như tiền ăn trưa hoặc gửi xe. Điểm quan trọng nhất là doanh nghiệp có trách nhiệm hướng dẫn, đào tạo, bởi bản chất của thực tập là học việc chứ không phải đảm nhận công việc chính thức, và đây phải là sự thỏa thuận rõ ràng giữa hai bên.

3. Làm thử việc. Ở giai đoạn này, doanh nghiệp đã chính thức nhận bạn vào làm việc nhưng chỉ ký hợp đồng lao động mang tính tạm thời trong một khoảng thời gian nhất định. Mức lương trong thời gian thử việc thường thấp hơn so với mức lương chính thức, tùy theo chính sách của từng công ty. Tuy vậy, khối lượng và tính chất công việc mà người thử việc đảm nhận thường không khác gì so với một nhân viên chính thức. Sau khi kết thúc thời hạn thử việc, nếu cả hai bên đều hài lòng với kết quả làm việc, doanh nghiệp sẽ tiến hành ký kết hợp đồng lao động chính thức.

4. Làm chính thức. Đây là giai đoạn người lao động chính thức trở thành nhân viên toàn thời gian của doanh nghiệp, gắn liền với hợp đồng lao động dài hạn. Ở vị trí này, người lao động sẽ đảm nhận toàn bộ khối lượng công việc được giao theo đúng vai trò và trách nhiệm của mình. Đồng thời, họ được hưởng đầy đủ các quyền lợi dành cho nhân sự chính thức, bao gồm lương, thưởng và các chế độ bảo hiểm theo quy định.

Thực tế cho thấy, không ít bạn sinh viên tại Việt Nam vẫn chưa hiểu rõ vị trí công việc mà mình đang đảm nhận, và điều này ảnh hưởng không nhỏ đến định hướng phát triển sự nghiệp về sau. Doanh nghiệp hoàn toàn có thể tuyển thực tập viên không lương hoặc trả mức lương thấp, nhưng đi kèm với đó phải là trách nhiệm đào tạo để người thực tập có thể trau dồi kỹ năng tốt hơn, chứ không thể yêu cầu họ làm việc như một nhân viên chính thức và giao những nhiệm vụ đòi hỏi chuyên môn quá cao. Việc lấy lý do thực tập không lương để lấy tín chỉ nhằm biện minh cho việc không trả lương trong những trường hợp khác cũng là điều không hợp lý. Khi đi thực tập, người lao động chấp nhận mức lương thấp để đổi lấy cơ hội học việc, nhưng nếu bị yêu cầu làm việc như nhân viên chính thức mà vẫn chỉ nhận mức lương thực tập, thì việc gọi đó là bóc lột sức lao động cũng không phải là điều sai. Vì vậy, những bạn trẻ mới ra trường cần trang bị cho mình kiến thức để không bị lợi dụng, dù đang làm việc trong nước hay ở nước ngoài. Hãy phân biệt rõ ràng giữa thực tập, thử việc và làm chính thức: nếu là thực tập viên, bạn cần được đào tạo bài bản để đổi lại mức lương thấp hoặc không lương, còn khi đã là nhân viên thử việc thì không ai được phép trả lương như đối với một thực tập sinh.

Tham khảo bài viết của Anh Tấn Lê