1. Có những loại BHXH nào?

Hiện nay có 2 loại BHXH: BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện. Mỗi loại có cơ chế đóng và quyền lợi khác nhau.

(1) BHXH bắt buộc

Đây là loại hình mà người lao động và người sử dụng lao động bắt buộc phải tham gia theo quy định pháp luật. Khi tham gia BHXH bắt buộc, thông thường người lao động cũng tham gia đồng thời BHYT và BHTN.

Theo quy định, người lao động ký hợp đồng lao động từ 1 tháng trở lên thì phải tham gia BHXH bắt buộc. Ngoài ra, một số đối tượng khác như chủ hộ kinh doanh đã đăng ký kinh doanh (ví dụ: chủ spa, salon tóc, quán cà phê, shop quần áo...) cũng thuộc diện phải tham gia.

(2) BHXH tự nguyện

Đây là hình thức dành cho những người không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, chẳng hạn như freelancer, người tự kinh doanh, nông dân... Ưu điểm là người tham gia được tự chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình.

Theo quy định, người từ đủ 15 tuổi trở lên đều có thể tham gia BHXH tự nguyện. Trên thực tế, nhiều người còn tham gia BHXH tự nguyện cho bố mẹ để sau này khi đủ tuổi và đủ thời gian đóng, bố mẹ có thể hưởng các chế độ hưu trí.

2. Đóng BHXH được hưởng những quyền lợi gì?

Quyền lợi giữa BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện có sự khác nhau nhất định.

BHXH bắt buộc

Người tham gia được hưởng 5 chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hưu trí, tử tuất.

BHXH tự nguyện

Người tham gia được hưởng các chế độ: hưu trí, tử tuất, tai nạn lao động, trợ cấp thai sản (2 triệu đồng cho mỗi con, áp dụng cho cả nam và nữ)

Nhìn chung, BHXH vận hành theo nguyên tắc đóng – hưởng. Tức là đóng ở mức cao thì quyền lợi hưởng cũng cao hơn; đóng thấp thì hưởng thấp hơn. Nếu không tham gia đóng thì sẽ không có cơ sở để hưởng các chế độ.

3. Mức đóng BHXH

BHXH bắt buộc

Mức đóng BHXH bắt buộc được tính dựa trên tiền lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung cố định ghi trong hợp đồng lao động. Những khoản có tính biến động như thưởng KPI, hỗ trợ xăng xe, điện thoại, ăn uống... thường không tính vào căn cứ đóng.

Theo quy định:

- Người lao động đóng: 10,5%

- Người sử dụng lao động đóng: 21,5%

Như vậy, người lao động chỉ trực tiếp đóng 10,5% nhưng được hưởng quyền lợi trên tổng mức đóng lên đến 32%.

Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều doanh nghiệp chỉ đóng BHXH cho người lao động theo mức tối thiểu bắt buộc, thay vì đóng trên toàn bộ mức lương thực nhận.

BHXH tự nguyện

Người tham gia được tự chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng. Hiện nay:

- Mức thấp nhất: 1,5 triệu đồng

- Mức cao nhất: 46,8 triệu đồng

- Các mức cách nhau 50.000 đồng

Công thức tính:
Mức đóng = Mức thu nhập lựa chọn x 22% – phần Nhà nước (hoặc địa phương) hỗ trợ

Từ ngày 1/1/2018, người tham gia BHXH tự nguyện được Nhà nước hỗ trợ một phần mức đóng hằng tháng để khuyến khích tham gia. Cụ thể:

- Hộ nghèo: hỗ trợ 50%

- Hộ cận nghèo: hỗ trợ 40%

- Dân tộc thiểu số: hỗ trợ 30%

- Các đối tượng khác: hỗ trợ 20%

4. Bao giờ phải đóng BHXH?

- Đi làm chính thức

- Khi người lao động ký hợp đồng lao động từ 1 tháng trở lên, doanh nghiệp phải tham gia BHXH cho người lao động ngay từ tháng đầu tiên.

Trường hợp thử việc

- Nếu chỉ ký hợp đồng thử việc: chưa bắt buộc đóng BHXH

- Nếu ký hợp đồng lao động có nội dung thử việc: phải đóng BHXH ngay từ thời gian thử việc

Tuy nhiên, trên thực tế vẫn có nhiều công ty để người lao động làm một thời gian khá dài rồi mới đóng BHXH.

5. Rút BHXH một lần

Sau khi đã tham gia BHXH trong một khoảng thời gian nhất định, người lao động có thể lựa chọn rút BHXH một lần để nhận toàn bộ số tiền tương ứng với quá trình đã đóng.

Hình thức này thường phù hợp với những người đang cần tiền gấp hoặc muốn nhận ngay một khoản tiền thay vì chờ đến tuổi nghỉ hưu. Tuy nhiên, khi đã rút BHXH một lần thì được xem là đã hưởng hết quyền lợi của thời gian tham gia đó.

Điều này có thể dẫn đến một số hệ quả như:

- Mất cơ hội hưởng lương hưu nếu sau này không đủ 15 năm đóng BHXH

- Không được cộng nối thời gian đã rút để tính hưởng các chế độ khác như hưu trí, thai sản, tử tuất...

Theo quy định mới, người lao động bắt đầu tham gia BHXH từ ngày 1/7/2025 sẽ không còn được rút BHXH một lần như trước, trừ một số trường hợp đặc biệt như ra nước ngoài định cư, mắc bệnh nặng...

Mục đích của quy định này là khuyến khích người lao động bảo lưu thời gian đóng để hưởng lương hưu, thay vì nhận BHXH một lần. Tuy nhiên, nếu người lao động đã có thời gian đóng BHXH trước ngày 1/7/2025, thì về sau vẫn có thể rút sau 1 năm nghỉ việc mà không tiếp tục đóng.

Nói cách dễ hiểu:

- Nếu đã tham gia BHXH trước 1/7/2025, sau này vẫn còn khả năng rút BHXH một lần

- Nếu chỉ bắt đầu tham gia sau 1/7/2025, việc rút một lần sẽ bị hạn chế hơn rất nhiều

6. Một vài lưu ý thường gặp về BHXH

(1) Nghỉ việc cần yêu cầu công ty chốt sổ BHXH

Khi nghỉ việc, người lao động nên yêu cầu công ty chốt sổ BHXH càng sớm càng tốt. Thông thường, sau khoảng 1 tháng, doanh nghiệp sẽ hoàn tất và trả lại hồ sơ liên quan.

(2) Mỗi người chỉ có 1 mã số BHXH

Mỗi cá nhân chỉ có một mã số BHXH duy nhất. Vì vậy, khi nghỉ việc ở công ty cũ, người lao động cần chốt sổ, sau đó cung cấp đúng mã số này cho công ty mới để tiếp tục đóng nối.

Nếu có nhiều mã sổ khác nhau, sau này khi giải quyết chế độ, cơ quan BHXH sẽ yêu cầu gộp sổ, và thủ tục này thường khá mất thời gian.

(3) Không cho người khác mượn mã số sổ BHXH

Việc cho người khác mượn mã số sổ BHXH là hành vi vi phạm pháp luật. Nếu bị phát hiện, người có mã số có thể bị ảnh hưởng đến toàn bộ thời gian tham gia BHXH của mình.

Trong trường hợp đã lỡ cho mượn, việc xử lý thường rất phức tạp, thậm chí phải làm thủ tục tại tòa án để tuyên hủy thời gian tham gia trùng. Vì vậy, tốt nhất là không cho bất kỳ ai mượn mã số sổ BHXH.

(4) Càng đóng BHXH nhiều năm thì lương hưu càng cao

Khi đủ tuổi nghỉ hưu và có từ đủ 15 năm đóng BHXH trở lên, người lao động đủ điều kiện hưởng lương hưu.

Tuy nhiên, mức lương hưu hằng tháng ban đầu chỉ khoảng 45% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng. Vì vậy, nếu muốn sau này có mức lương hưu cao hơn, người lao động nên tiếp tục tham gia lâu dài, bởi mỗi năm đóng thêm sẽ được tính thêm 2%, tối đa 75%.

(5) Rút BHXH một lần nên xin lại bìa xanh

Sau khi rút BHXH một lần, cơ quan BHXH thường thu lại các tờ rời và bìa sổ. Tuy nhiên, nếu sau này người lao động đi làm lại và tiếp tục tham gia BHXH, doanh nghiệp có thể yêu cầu cung cấp lại phần hồ sơ này.

Vì vậy, nếu đã rút BHXH một lần, người lao động nên xin lại bìa xanh để thuận tiện cho quá trình tham gia sau này.

(6) Không nên nghỉ ngang

Nhiều người vì bức xúc với công việc nên nghỉ ngang. Tuy nhiên, việc này có thể dẫn đến nhiều bất lợi:

- Mất cơ hội hưởng bảo hiểm thất nghiệp

- Có thể bị xử phạt

- Một số công ty có thể gây khó dễ trong việc chốt sổ BHXH

Do đó, khi có ý định nghỉ việc, người lao động nên tuân thủ đúng thời hạn báo trước theo quy định:

- 45 ngày với hợp đồng lao động không xác định thời hạn

- 30 ngày với hợp đồng lao động từ 1 năm đến 3 năm

- 3 ngày với hợp đồng lao động dưới 1 năm

Tham khảo bài viết của Mỗi Ngày Một Kiến Thức Luật